به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، در این گردهمی که با حضور علاقه‌مندان شعر، ادب فارسی و طنز همراه بود، اسماعیل امینی، پژوهشگر و استاد دانشگاه به بررسی نمونه‌هایی از طنز، شوخ‌طبعی و ظرافت‌های بیانی در غزل‌های خواجه شیراز پرداخت.

امینی با تأکید بر چندلایگی شعر حافظ، توضیح داد که طنز در غزل‌های او الزاماً به معنای خنداندن مخاطب یا ساختن موقعیتی صریحاً کمیک نیست؛ بلکه گاه در شیوه بیان، انتخاب واژه‌ها، جابه‌جایی معناها، تناقض‌نماها، کنایه‌ها، اغراق‌های شاعرانه و نسبت میان تصویرها پدیدار می‌شود.

 به گفته او، خواننده در مواجهه با شعر حافظ، اغلب با زبانی روبه‌رو است که در ظاهر عاشقانه یا مدحی به نظر می‌رسد اما در لایه‌های درونی خود می‌تواند طعنه، نقد یا شوخی ظریفی را حمل کند.

در بخش‌هایی از این نشست، چند غزل و بیت از حافظ خوانده شد و حاضران با توضیحات مدرس این گردهمی، به بررسی ظرفیت‌های طنزآمیز آن‌ها پرداختند. 

امینی در خلال این خوانش‌ها، به کاربرد تعبیرهایی چون «دولت»، «اقبال»، «شب قدر»، «جام می»، «لعل یار»، «ناوک غمزه» و «آب حیوان» در دستگاه تصویری حافظ اشاره کرد و نشان داد که این واژه‌ها، در کنار معنای رایج خود، چگونه به ساختن فضایی چندمعنا و گاه طنزآلود در شعر کمک می‌کنند.

او با اشاره به شیوه حافظ در بهره‌گیری از زبان عاشقانه برای بیان مفاهیمی فراتر از عشق، گفت شاعران گذشته، به‌ویژه در قصیده و غزل، از ظرفیت زبان عاشقانه برای مدح و ستایش نیز استفاده می‌کردند؛ زیرا این زبان در مقایسه با بیان مستقیم، دلنشین‌تر، مؤثرتر و ماندگارتر است. 

به باور وی، حافظ نیز در بسیاری از موارد، شخصیت ممدوح یا مخاطب شعر را در جایگاه معشوق می‌نشاند و با به‌کارگیری تصویرها و اصطلاحات عاشقانه، ستایشی شاعرانه و هنرمندانه می‌آفریند.

یکی از محورهای بحث، توجه به منطق شاعرانه و حسن تعلیل در غزل حافظ بود؛ شگردی که شاعر در آن برای یک رویداد طبیعی یا یک پدیده عادی، علتی عاطفی، خیالی و شاعرانه می‌سازد.

این استاد دانشگاه در توضیح این موضوع، به تصویرهایی از گرمی آفتاب، عرق بر چهره معشوق و پیوند آن با نشانه‌های عاشقانه اشاره کرد و گفت حافظ با چنین تصویرپردازی‌هایی، واقعیت بیرونی را به زبان احساس و خیال بازآفرینی می‌کند. 

وی همچنین به نقش هم‌نشینی تصویرها در شکل‌گیری معنا پرداخت و توضیح داد که گاهی دو تصویر یا دو استعاره در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، بی‌آنکه شاعر نسبت میان آن‌ها را به‌صراحت بیان کند. این هم‌جواری، مخاطب را به کشف رابطه پنهان میان واژه‌ها و تصویرها فرامی‌خواند و از همین‌جا یکی از لذت‌های خواندن شعر حافظ شکل می‌گیرد. به گفته او، بخش مهمی از ظرافت و طنز حافظانه در همین ناگفته‌ها و پیوندهای غیرمستقیم نهفته است.

در ادامه نشست، موضوع تقابل میان ظاهر زهدآمیز و حقیقت رفتار آدمیان نیز مطرح شد؛ یکی از زمینه‌های مهم طنز و انتقاد در شعر حافظ. 

امینی با اشاره به برخی نشانه‌های زبانی و تصویری در غزل‌ها، بیان کرد که حافظ بارها از زبان طنز، کنایه و وارونه‌سازی برای نقد ریا، تظاهر و زهدفروشی بهره می‌گیرد. در این شعرها، طنز تنها ابزار تفریح نیست، بلکه شیوه‌ای برای آشکار کردن فاصله میان ادعا و عمل و نشان دادن تناقض‌های اخلاقی و اجتماعی است.

بخش دیگری از سخنان امینی به تصویر «ناوک غمزه» و تیراندازی چشم معشوق اختصاص داشت. او با توضیح پیشینه این تصویر در شعر فارسی، یادآور شد که شاعر از یک سو نگاه معشوق را به تیر و ناوک تشبیه می‌کند و از سوی دیگر، دل عاشق را آماج آن قرار می‌دهد؛ اما نتیجه این تیرخوردن، برخلاف منطق عادی، مرگ نیست، بلکه شدت یافتن عشق و حتی ادامه زندگی عاشقانه است. این جابه‌جایی و وارونگی، یکی از پایه‌های شوخ‌طبعی و منطق متفاوت شعر عاشقانه فارسی به شمار می‌آید.

در این نشست همچنین به سنت خودستایی شاعرانه در ادب فارسی اشاره شد. این شاعر و پژوهشگر توضیح داد که شاعران کلاسیک، برخلاف برداشت امروزی از خودستایی، گاه درباره قدرت سخن، بلاغت و توان تصویرسازی خود سخن می‌گفتند و این امر در سنت شعری، امری پذیرفته‌شده به حساب می‌آمد. 

او با اشاره به ابیاتی که در آن‌ها شاعر از چکیدن «آب حیوان» از «منقار بلاغت» سخن می‌گوید، تأکید کرد که این‌گونه تعبیرها علاوه بر ستایش سخن، واجد تصویرپردازی و شوخ‌طبعی زبانی نیز هستند.

امینی در پایان، با اشاره به ماندگاری غزل حافظ، گفت طراوت شعر او تنها حاصل موسیقی کلام یا زیبایی واژه‌ها نیست؛ حافظ به‌واسطه نگاه دقیق به زندگی، شناخت تناقض‌های انسانی و مهارت کم‌نظیر در ساختن معناهای چندلایه، هنوز برای مخاطب امروز زنده، خواندنی و کشف‌کردنی است. طنز در غزل‌های حافظ نیز از همین نگاه عمیق سرچشمه می‌گیرد؛ طنزی که گاه لبخند بر لب مخاطب می‌نشاند و گاه او را به تأملی جدی‌تر درباره جهان، انسان و زبان دعوت می‌کند.

گردهمی «طنزآمیز» از مجموعه گردهمی‌های آموزشی دفتر طنز حوزه هنری است که با هدف بررسی وجوه گوناگون طنز در ادبیات، هنر و فرهنگ برگزار می‌شود.

دفتر طنز حوزه هنری نشست‌ها و دوره‌های دیگری همچون «طنزچین»، «طنزخوانه»، «در حلقه رندان»، «بازار تماشا»، «قلمه»، «طنزآمیز»، «طنزخوانه»، «طنزینما» و «مکتب‌خانه طنز» را نیز برگزار می‌کند تا زمینه‌ای آموزشی و تعاملی برای فعالان و علاقه‌مندان این حوزه در همه زمینه‌ها فراهم شود.